The Black Stallion (1979) - IMDb bráisléid stíl pandora

.ac{display:block;position:absolute;overflow:hidden;width:19px;height:15px;z-index:9;top:0;right:0;background:url(https://images-eu.ssl-images-amazon.com/images/G/08/da/adchoices/ac-topright-sprite.png)}.ac:hover{width:87px;background-position:-19px 0}.hide{display:none!important} The leading information resource for the entertainment industry

Find industry contacts & talent representation

Manage your photos, credits, & more

Showcase yourself on IMDb & Amazon

Go to IMDbPro | Help

There was an error trying to load your rating for this title.

Some parts of this page won't work property. Please reload or try later.

FULL CAST AND CREW | TRIVIA | USER REVIEWS | IMDbPro | MORE LESS SHARE X Share Facebook Twitter E-mail Check in 0 Check in X Beta I'm Watching This! Keep track of everything you watch; tell your friends.

Error

Please try again!

Added to Your Check-Ins.

View
bráisléid stíl pandora

pandora charms à vendre
Sitio web oficial de pandora
sitio web de pandora
パンドラサイト
Pandora Braclet

Utilisader:D.Camenisch/Cudeschs/Emprima Guerra mundiala

Ord Wikipedia < Utilisader:D.Camenisch Midar tar: navigaziun, tschertga Broom icon.png Quest artechel ei vegnius proponius per stizzar,
perquei che la pagina na vegn betg pli duvrada. Sche ti eis buc d'accord da stizzar igl artechel, sas contestar la proposta sin siu pagina da discussion. Artitgel dals 1000 Emprima Guerra mundiala – stadis cumpigliads

<printonly>

Emprima Guerra mundiala – stadis cumpigliads

</printonly>

L’Emprima Guerra mundiala è vegnida manada tranter il 1914 ed il 1918 en l’Europa, il Proxim Orient, l’Africa e l’Asia da l’Ost ed ha chaschunà radund 17 milliuns victimas. [1] La guerra ha cumenzà cun la decleraziun da guerra da l’Austria-Ungaria a la Serbia ils 28 da fanadur 1914. [2] A quella era precedida l’Attentat da Sarajevo dals 28 da zercladur 1914. La guerra è ida a fin cun l’Armistizi da Compiègne ils 11 da november 1918 ch’ha muntà la victoria da la coaliziun da guerra ch’era resortida da la Tripla Entente.

La guerra ha l’emprim gì lieu tranter las Pussanzas centralas (l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria) e las pussanzas da l’Entente (la Frantscha, la Gronda Britannia, la Russia e la Serbia). Las emprimas victimas èn stadas la Belgia ed il Luxemburg, perquai che las forzas armadas tudestgas èn marschadas en quests pajais tenor il concept dal Plan Schlieffen senza resguardar lur neutralitad. En il decurs da la guerra èn las Pussanzas centralas vegnidas rinforzadas da l’Imperi osmanic e da la Bulgaria, entant ch’il Giapun, l’Italia, il Portugal, la Rumenia, la Grezia ed ils Stadis Unids da l’America han tranter auter prendì part da la guerra sin la vart dals Alliads.

En l’Emprima Guerra mundiala, che vegniva e vegn surtut numnada en Gronda Britannia ed en Frantscha la ‹Guerra gronda›, èn las rivalitads politicas da las pussanzas grondas europeicas escaladas. Durant onns avevan quests conflicts manà ad in rearmament enorm. A la fin da la guerra sa chattavan 25 stadis e lur colonias cun ina populaziun da totalmain 1,35 milliardas umans en guerra – quai correspunda a circa trais quarts da la populaziun da l’entir mund da lez temp. Sin fundament da las consequenzas che l’Emprima Guerra mundiala ha chaschunà e ch’èn per part anc oz evidentas, vala ella tar blers istoriografs sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›. [3]

Intgins istoriografs considereschan l’entusiassem per la guerra ch’ils intellectuals da bleras terras avevan al cumenzament dal conflict sco resultat da l’opiniun generala en l’Europa a l’entschatta dal 20avel tschientaner, numnadamain che la guerra possia schliar ils conflicts naziunals e socials sco era ils interess opposts da las differentas dinastias e lur reginavels. L’andament da l’Emprima Guerra mundiala documentescha ultra da quai che la classa dominanta europeica n’è ni stada capabla d’identifitgar novaziuns militaras e tensiuns socialas ni d’acceptar quellas.

L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra ch’è vegnida manada cun meds materials massivs (artigliaria, eroplans, eronavs) e cun armas da destrucziun massivas (gas toxic). Perquai ch’i na deva ni la tecnica d’armas ni las premissas tacticas e strategicas per ina guerra en moviment, hai dà en pauc temp a tut las fronts ina guerra da posiziun steria. Sin ils champs da battaglia avant Verdun, a la Somme, en Flandra, en las Carpatas ed a l’Isonzo èn milliuns schuldads morts sin omaduas varts, senza che la situaziun militara fiss sa midada a moda decisiva.

Publicaziun da la mobilisaziun dal prim d’avust 1914 Truppas bavaraisas bandunan la staziun da Fürth, avust 1914 (charta postala) In chanun britannic da sessanta glivras al Cap Helles, Gallipoli (1915) Schuldads britannics dals Royal Irish Rifles en in foss da protecziun, atun 1916 Suenter bumbardaments d’artigliaria intensivs consista il guaud sper Ypern be pli da bists da plantas (1917) Revoluziun da november: Ediziun dal Vorwärts dals 9 da november 1918

Cuntegn

Tar l’Attentat da Sarajevo avevan commembers da l’organisaziun clandestina Mlada Bosna assassinà il successur al tron austriac, l’archiduca Franz Ferdinand. Quest’organisaziun steva resp. è vegnida messa en relaziun cun instanzas uffizialas da la Serbia. Sco motiv principal ch’ha manà a l’attentat vala la liberaziun da la Bosnia-Erzegovina dal domini austriac-ungarais cun la finamira d’unir tut ils Slavs dal Sid sut l’egida da la Serbia.

L’Austria saveva bain ch’in proceder cunter la Serbia pudessi provocar la Russia; perquai ha l’Austria tschertga cun la Missiun Hoyos il sustegn da l’Imperi tudestg. L’imperatur Wilhelm II ed il chancelier da l’imperi Theobald von Bethmann Hollweg han segirà l’entschatta fanadur a l’Austria-Ungaria lur sustegn senza cundiziuns, l’uschenumnà ‹schec en blanco› (cumenzament da la Crisa dal fanadur). [4] Ils 23 da fanadur ha l’Austria-Ungaria pretendì ultimativamain da la Serbia in’examinaziun giuridica cunter ils participants dal cumplot dals 28 da zercladur, e quai cun la participaziun d’organs da l’Austria-Ungaria. Quest’ultima cundiziun ha la Serbia refusà sco restricziun inacceptabla da l’atgna suveranitad; da far quest pass era la Serbia vegnida encuraschada tras la conferma da la Russia d’assister cun meds militars en il cas d’in conflict. La tenuta da la Russia era tranter auter segnada da motivs panslavistics. A chaschun da la visita uffiziala da la Frantscha a Son Petersburg (dals 20 fin ils 23 da fanadur) è la posiziun da la Russia vegnida sustegnida dals Franzos; confirmond l’allianza franzos-russa ha la Frantscha garantì a la Russia ses sustegn en cas da guerra cun la Germania. Ils 28 da fanadur 1914 ha l’Austria-Ungaria alura declerà la guerra a la Serbia.

La disposiziun dals interess da las pussanzas grondas e la planisaziun militara tudestga han gì per consequenza che la guerra locala è escalada entaifer paucs dis en ina guerra continentala. Il prim d’avust 1914 ha la Germania declerà la guerra a la Russia ed ils 3 d’avust a la Frantscha. Tenor il Plan Schlieffen èn ils Tudestgs guntgids la tschinta fortifitgada tranter Verdun e Belfort ed han attatgà la Frantscha nà dal nordost. Perquai ch’els han violà tras quai la neutralitad da la Belgia e dal Luxemburg, è er la Gronda Britannia – che furmava la pussanza garantida da la Belgia – entrada en la guerra (ils 4 d’avust 1914).

L’avanzada dals Tudestgs è vegnida retegnida il settember a la Marne; tranter il november 1914 ed il mars 1918 è la front dal vest strusch sa spustada da num. En l’ost ha la Russia cuntinuà a sa participar a la guerra fin la Revoluziun d’october dal 1917 ed il Contract da pasch separat da Brest-Litowsk; perquai è la Germania stada enserrada sur lung temp – ed encunter la planisaziun oriunda – en ina guerra da duas fronts. Tar elements caracteristics dals cumbats militars èn avanzadas las guerras da posiziun e da foss sco er las battaglias da material ch’èn stadas colliadas cun grondas sperditas ma n’han strusch purtà gudogns da terren. Quai ha tranter auter pertutgà la Battaglia da Verdun, la Battaglia a la Somme, endisch da las dudesch Battaglias a l’Isonzo e las quatter Battaglias en Flandra. Sco stgalims d’escalaziun tut spezials valan la guerra chemica, la guerra sutmarina illimitada – ch’ha gì per consequenza ch’ils Stadis Unids èn entrads il 1917 en la guerra cunter las Pussanzas centralas – ed il Genocid envers ils Armens che stat en connex cun ils eveniments da guerra.

Suenter la pasch separada cun ils bolschevics è la Russia extrada da las acziuns da guerra. Quai ha bain pussibilità als Tudestgs l’offensiva da la primavaira 1918, ma la finala è er quella restada senza success. La mancanza da provediment tras la bloccada maritima britannica, la sconfitta dals alliads ed il svilup a la front dal vest durant l’Offensiva da tschient dis dals Alliads han manà la direcziun militara tudestga a la conclusiun che la front tudestga na sa laschia betg pli tegnair. Ils 29 da settember 1918 ha la generalitad infurmà l’imperatur tudestg e la regenza che la situaziun militara saja – encunter tut las annunzias da fin qua – senza speranza. Tras Erich Ludendorff è la direcziun politica dal pajais vegnida dumandada a moda ultimativa d’instradar contractivas d’armistizi. Ils 4/5 d’october 1918 ha il chancelier da l’imperi Max von Baden supplitgà ils Alliads per in armistizi. En il senn d’ina ‹fin onuraivla› ha la generalitad da la marina però relaschà ils 24 d’october 1918 in cumond d’attatga per provocar la battaglia da decisiun cunter la Grand Fleet ch’era vegnida evitada fin qua. Quest proceder da lur superiurs ha sveglià la resistenza dals marinars ch’han refusà en grond dumber il servetsch ed han inizià uschia la Revoluziun da november. Ils 11 da november 1918 è entrà en vigur l’armistizi. Las cundiziuns da pasch èn vegnidas regladas en il decurs dals onns 1919 fin il 1923 en ils Contracts da Paris. Dals stadis perdents èsi be reussì a la Bulgaria da returnar a las relaziuns territorialas d’avant la guerra. L’Imperi osman e l’Austria-Ungaria èn ids en muschna; en la Russia è ì a fin il temp zaristic ed en la Germania il segund imperi.

Ma betg mo areguard la charta politica vala l’Emprima Guerra mundiala sco gronda cesura: cun questa ‹Guerra gronda› è ida a fin l’epoca da l’imperialissem ed ha inizià la dumonda da la culpa da guerra che dueva avair grondas consequenzas economicas, surtut per la Germania. Ultra da quai ha questa cesura irradià sin la vita da mintgadi e sin la cultura ed influenzà nundumbraivlas ovras d’art e litteraras. En pli dueva l’Emprima Guerra mundiala furnir il terren nutritiv per il faschissem en l’Italia e per il naziunalsocialissem en Germania e gidar a preparar uschia l’andament fatal che dueva ir a finir en la Segunda Guerra mundiala.

Situaziun da partenza politica [ modifitgar | modifitgar il code ]

Il sistem d’allianzas europeic enturn il 1900 ed il 1910 La situaziun d’allianza uffiziala avant l’entschatta da la guerra La constellaziun da guerra effectiva entaifer ils cunfins avant la guerra

L’Europa Centrala e da l’Ost [ modifitgar | modifitgar il code ]

A l’entschatta dal 20avel tschientaner devi en l’Europa Centrala ed en l’Ost bler pli paucs stadis ch’ozendi. L’Imperi tudestg, l’Austria-Ungaria e la Russia possedevan la gronda part dal territori. En il sidost da l’Europa sa chattava l’Imperi osmanic che fascheva medemamain politica sco ina pussanza mundiala. Stadis pli pitschens devi mo sin il Balcan. Ils onns precedents era quel stà ina fuaina da revoltas permanenta cun duas Guerras dal Balcan, d’ina vart pervi dals giavischs d’independenza da ses pievels, da l’autra vart pervi dal contact da las pussanzas europeicas expansivas cun l’Imperi osmanic. L’Imperi tudestg, la Russia e l’Austria-Ungaria vegnivan regids a moda monarchica ed avevan sulettamain parlaments pli u main senza pussanza. En quests trais reginavels imperials devi gruppas etnicas che vulevan l’independenza naziunala, perquai ch’ins na tegneva praticamain betg quint da lur giavischs d’autonomia.

En il 19avel tschientaner avev’ins tranter auter supprimì en l’Ungaria ed en la Pologna talas revoltas naziunalisticas. Oravant tut en il stadi multinaziunal Austria-Ungaria ‹buglivi› considerablamain tranter las differentas etnias. Latiers devi in ferm cuntrast tranter la monarchia austriac-ungaraisa ed il reginavel dal zar russ che considerava sasez sco pledader dals pievels slavs che sa chattavan sut ‹domini da Vienna›. El propagava il panslavissem e sa preschentava sco pussanza protectiva dal reginavel (independent) Serbia. La relaziun da l’Austria-Ungaria tar omadus stadis era vegnida messa a la prova pir paucs onns avant, numnadamain durant la crisa d’annexiun bosniaca dal 1908. Ina crisa ch’avess gia lura pudì finir facilmain cun ina guerra. Ma era la populaziun tudestga en l’Imperi tudestg ed en la Cisletania empruvava da defender sia dominanza sur las autras naziunalitads da ses stadi.

L’Europa dal Vest [ modifitgar | modifitgar il code ]

Ils stadis da l’Europa dal Vest regivan grondas parts dal mund en furma da colonias. La Gronda Britannia che disponiva da spezialmain bleras en l’Africa e l’Asia furmava la pussanza maritima dominanta. Il program da construir ina nova flotta da l’Imperi tudestg era dapi l’entschatta dal tschientaner ina provocaziun per ils Brits. Tenor l’opiniun d’intgins istoriografs ha quai manà a dapli tensiuns durant il davos decenni avant la guerra. En general ha la Gronda Britannia fatg ina politica d’equiliber sin il continent: ins era da l’opiniun ch’il British Empire saja il pli pussant, sch’i na dettia sin il continent nagina gruppa cun dapli pussanza ch’ina autra.

Structuras da bloc [ modifitgar | modifitgar il code ]

En l’Europa avevi dà dus blocs. D’ina vart las Pussanzas centralas: l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria. Quels eran alliads cun l’Italia (che na vuleva l’emprim betg entrar en la guerra, perquai ch’ins haja sulettamain fatg in’allianza da defensiun) e cun l’Imperi osmanic (ch’era collià strategicamain cun la Germania tras missiuns militaras tudestgas en la regiun). Da l’autra vart steva l’allianza tranter la Russia e la Frantscha che furmava cun la Gronda Britannia ina Tripla Entente.

Tut ils trais stadis da la Tripla Entente eran vegnids en conflict cun l’Imperi tudestg. Ils Tudestgs provocavan la Gronda Britannia sco pussanza maritima cun lur flotta da guerra ch’els engrondivan (politica tudestga dal Platz an der Sonne ). En Frantscha avevan ils naziunalists anc adina quaidas da far vendetga pervi da lur terrada durant la Guerra franco-tudestga da 1870/71. E las relaziuns da la Russia cun l’Imperi tudestg eran vegnidas mendras dapi il Congress da Berlin. Il reginavel dal zar sa sentiva engianà da Bismarck pervi da sias pretensiuns da territori suenter la Guerra dal Balcan cunter l’Imperi osmanic ch’ils Russ avevan gudagnà. Il Contract da reassicuranza tranter l’Imperi tudestg e la Russia dal 1887 n’ha il nov imperatur tudestg Wilhelm II betg renovà l’onn 1890. Cun quai manava l’Imperi tudestg duas ‹guerras fraidas›: «in conflict mundial cun l’Engalterra (...) ed in conflict europeic cun la Frantscha e la Russia per la predominanza continentala.» [5]

Situaziun da partenza militara [ modifitgar | modifitgar il code ]

L’Entente sa chattava al cumenzament da la guerra en ina situaziun da partenza pli favuraivla che las Pussanzas centralas. Ella disponiva da dapli schuldads (era da sias colonias), da pli grondas reservas da materias primas e da dapli reservas da material da guerra. Ils Alliads dal vest n’avevan era betg mancanza da tips d’armas, en spezial d’artigliaria greva. Sin fundament da l’organisaziun manglusa n’ha l’Entente però betg pudì trair a niz a l’entschatta da la guerra sia superiuradad da persunal e da material.

Expensas da las pussanzas grondas per l’armament durant ils onns 1904–1914 (stan: 1914) onn populaziun armada marina populaziun armada marina total total per persuna total per persuna total total per persuna total per persuna en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs Imperi tudestg Reginavel Unì 1904 59,7 647 10,8 207 3,5 42,6 588 13,8 752 17,7 1905 60,6 697 11,5 231 3,8 43 581 13,5 676 15,7 1906 61,5 753 12,2 245 4 43,4 566 13,1 642 14,8 1907 62,4 807 12,9 291 4,7 43,8 553 12,6 625 14,3 1908 63,3 827 13,1 338 5,3 44,2 548 12,4 656 14,9 1909 64,2 869 13,3 411 6,4 44,6 556 12,5 729 16,3 1910 64,9 831 12,8 426 6,6 45 560 12,4 825 18,3 1911 65,7 832 12,7 444 6,8 45,2 564 12,5 874 19,3 1912 66,6 948 14,2 462 6,9 45,6 568 12,5 920 20,2 1913 67,5 1009 14,9 467 6,9 46 576 12,5 945 20,5 1914 68,4 1768 (1) 25,9 476 6,9 46,4 589 12,7 1052 22,7 (1) Tranter quels 410 milliuns marcs contribuziun da guerra. Giapun Austria-Ungaria 1904 47,3 25 0,5 43 0,9 47 378 8 42 0,9 1905 47,9 23 0,5 49 1 47,4 419 8,8 97 2 1906 48,6 143 2,9 130 2,7 47,8 392 8,2 49 1 1907 49,2 265 5,4 152 3,1 48,2 378 8 55 1,1 1908 49,8 298 6 150 3 48,8 479 9,8 70 1,4 1909 51,7 185 3,6 151 2,9 51 405 7,9 54 1,1 1910 52,4 180 3,4 158 3 51,5 407 7,9 57 1,1 1911 53 206 3,9 181 3,4 52 444 8,5 105 2 1912 53,6 196 3,7 195 3,6 52,3 456 8,7 119 2,3 1913 54,3 207 3,8 203 3,7 52,7 496 9,4 155 3 1914 55 193 3,5 203 3,7 53,3 576 10,4 151 2,8 onn populaziun armada marina populaziun armada marina total total per persuna total per persuna total total per persuna total per persuna en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs Frantscha Italia 1904 39,2 536 13,7 234 6 33,1 237 7,2 107 3,2 1905 39,2 603 15,3 254 6,5 33,3 237 7,1 106 3,2 1906 39,3 694 17,7 246 6,3 33,6 245 7,3 126 3,8 1907 39,3 658 16,7 253 6,5 33,8 219 6,5 119 3,5 1908 39,4 668 17 265 6,7 34 241 7,1 132 3,9 1909 39,5 697 17,6 278 7 34,3 272 7,9 127 3,7 1910 39,5 698 17,7 301 7,6 34,5 381 11,1 192 5,6 1911 39,6 718 18,1 333 8,4 34,7 317 9,1 156 4,5 1912 39,7 736 18,6 344 8,7 34,9 338 9,7 174 5 1913 39,7 766 19,3 412 10,4 35,1 332 9,5 205 5,9 1914 39,8 19,8 501 12,6 35,3 369 10,5 260 7,4 Russia Stadis Unids da l’America 1904 141,5 804 5,7 244 1,7 88,8 523 6,4 497 6,1 1905 143 817 5,7 252 1,8 83,2 506 6,1 467 5,6 1906 144,5 810 5,6 225 1,6 84,6 491 5,8 474 5,6 1907 146 876 6 189 1,3 86,1 588 6,8 499 5,8 1908 147,6 918 6,2 188 1,3 87,7 686 7,8 489 5,8 1909 149,5 1050 7 196 1,3 89,4 797 8,6 579 6,5 1910 151,5 1046 6,9 244 1,6 92,0. 673 7,3 504 5,5 1911 153,6 1048 6,8 238 1,6 93,7 485 5,2 572 6,1 1912 155,7 1140 7,3 355 2,3 95,2 403 4,2 521 5,5 1913 157,8 1254 8 498 3,2 96,8 422 4,4 595 6,1 1914 160 1294 8,1 541 3,4 98,9 401 4,1 610 6,2 La viafier sco tecnica da guerra da clav: transport da truppa tudestg il 1914

Sco quai che la tabella mussa, avevan las Pussanzas centralas, oravant tut l’Austria-Ungaria, dà ora en relaziun paucs daners per lur armadas en ils onns precedents ed eran consequentamain preparadas mal sin ina guerra europeica. L’organisaziun da l’armada tudestga sco era l’armament e la morala da cumbat eran dentant per part megliers che tar l’Entente. La logistica ch’ins duvrava per il transport da las truppas ed il provediment eran avant maun e vegnivan ultra da quai sustegnids d’ina rait da viafier che funcziunava bain.

In’ulteriura situaziun da partenza militara da tut autra qualitad (ch’ils militars a la testa dad omaduas varts n’han ditg betg realisà) ha furmà l’invenziun da la mitraglia enturn l’onn 1861 ch’è sa derasada en tut las armadas. Mitraglias augmentan sin in champ da battaglia las pussaivladads da la vart che defenda e difficulteschan uschia cumbats e guerras d’attatga. Ellas pon cumpensar l’inferiuradad d’ina vart cun far nunpussaivel in’attatga destructiva. Il fatg ch’ins n’ha ditg betg realisà quella midada fundamentala da la situaziun strategica, è stà in motiv signifitgant per las enormas sperditas sin ils champs da battaglia da l’Emprima Guerra mundiala. Autras novaziuns han furmà il fildarom cun spinas, reflecturs electrics per illuminar il champ da battaglia ed il telefon plitost nunmovibel per manar la battaglia. Tut questas novaziuns sco era la guerra da foss èn vegnidas duvradas en la guerra tranter la Russia ed il Giapun dals onns 1904/1905 senza ch’ils stabs generals europeics hajan remartgà ellas suffizientamain.

En general eran omadus blocs da l’avis che la guerra na duria betg ditg; uschia n’avevan ins per exempel betg previs vestgadira d’enviern per ils schuldads. Ils stabs generals quintavan cun ina guerra curta ch’els vulevan anc finir l’onn 1914 cun success. Cuntrari a las armadas en Frantscha ed en Germania n’era l’armada britannica fin alura betg in’armada da massa ed i na deva era betg in’obligaziun al servetsch militar. I deva sulettamain nov divisiuns regularas. Ils regiments britannics vegnivan mess en servetsch en in sistem da rotaziun en la patria u en las colonias. La forza armada principala era fin alura la Royal Navy.

Finamiras da guerra [ modifitgar | modifitgar il code ]

Imperi tudestg [ modifitgar | modifitgar il code ]

Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala dominava en l’Imperi tudestg anc l’opiniun che la guerra haja mo in caracter da defensiun. Entras quai che l’armada ha bainspert gì success en la campagna dal vest, han ins per part formulà projects d’annexiun fanatics. [6] La finamira commerziala ch’ins aveva gì avant la guerra – numnadamain da vulair engrondir las colonias da l’Imperi tudestg en il surmar ed en l’Asia Anteriura – ha sinaquai pers la prioritad. Ins vuleva ussa plitost engrondir l’atgna pussanza en l’Europa, damai che l’Imperi tudestg sa sentiva periclità tras sia posiziun entamez il continent. Cun annectar en l’ost ed en il vest territoris d’extrema grondezza vulev’ins segirar la posiziun egemoniala da l’Imperi sin il continent europeic. [7]

Il chancelier da l’Imperi Bethmann Hollweg aveva fixà l’onn 1914 en ses Program da settember las finamiras da guerra. La Germania vuleva segirar sia posiziun da pussanza ch’era creschida fermamain dapi l’unificaziun da l’Imperi e far valair sias pretensiuns per ina politica mundiala.

Las finamiras da guerra en detagl:

  1. Cessiun da la foppa da metals da Briey; plinavant dueva la Frantscha daventar economicamain dependenta da la Germania.
  2. Controlla politica, militara ed economica da la Belgia cun annectar Lüttich ed Antwerpen sco era la costa flama.
  3. Luxemburg daventa in stadi tudestg.
  4. In’unitad economica da l’Europa Centrala sut direcziun tudestga.
  5. Engrondir il possess colonial en l’Africa.
  6. L’Ollanda dueva avair ina relaziun pli stretga cun l’Imperi tudestg. [8]

Suenter ch’ins aveva gì durant l’euforia da las emprimas emnas bleras finamiras pauc realisticas, ha Bethmann Hollweg scumandà la fin da l’onn 1914 la debatta publica davart las finamiras da guerra. Il motiv è stà ch’el vuleva prender resguard sin ils pajais neutrals ed ils lavurants tudestgs. Quest scumond ha però be gì in effect fitg restrenschì ed è vegnì abolì da la terza generalitad tudestga – era per mobilisar psicologicamain la populaziun ch’era stancla da la guerra. [9]

L’element essenzial da la politica da guerra tudestga en il vest è adina stà la Belgia. Dapi il Program dal settember han tut ils responsabels da la politica pretendì che la Belgia stoppia vegnir dominada sco stadi vasal. Ultra da quai vulev’ins annectar uschè grondas parts sco pussaivel. [10]

La segunda finamira centrala da guerra era ina controlla pli u main directa da la Pologna, sper l’annexiun d’ina strivla da terren per lung il cunfin. En connex cun la ‹politica dals stadis da l’ur› da la Germania – pia il fatg ch’ins vuleva ‹chatschar enavos la Russia› e stgaffir ina zona da stadis neutrals da la Finlanda fin a l’Ucraina – aveva oravant tut il Balticum la prioritad tar las expansiuns tudestgas en l’ost. Praticamain tut ils represchentants da las pli differentas ideologias pretendevan dapli territoris en il Kurland ed en la Lituania. [11]

La finamira da guerra tudestga ‹Africa Centrala› vulev’ins cuntanscher per mort e fin. La proposta da Wilhelm Heinrich Solf, il secretari da stadi da l’Uffizi imperial colonial, da «reparter las colonias africanas da la Frantscha, da la Belgia e dal Portugal» ha Benthmann Hollweg la finala integrà en ses Program da settember. [12]

La propaganda annexiunistica n’ha betg cuntanschì tut ils circuls da la populaziun, mabain surtut classas industrialas ed intellectualas. Durant la segunda mesadad da la guerra era la parola socialdemocrata d’ina ‹pasch senza annexiuns› fitg populara, surtut tranter ils schuldads.

La front da l’ost suenter l’armistizi e suenter la pasch da Brest-Litowsk

La prepasch da Brest-Litowsk ils trais da mars 1918 cun la Russia sovietica prevediva che la Pologna, la Lituania, l’Estonia e la Curlandia daventian independents da la Russia. Medemamain è vegnida restituida l’independenza a l’Ucraina e la Finlanda. [13]

In punct culminant dals plans da guerra tudestgs cun gronds territoris annectads e blera influenza en l’ost ed en il sidost ha furmà il 1918, tranter la pasch cun la Russia sovietica e la terrada da las Pussanzas centralas. Durant las tractativas davart ils supplements tar il Contract da pasch da Brest-Litowsk da la stad 1918 ha surtut Ludendorff empruvà da segirar ils territoris Livland, l’Estonia, la Crim, il territori dals cosacs da Kuban e Don (sco punt tar il Caucasus), il territori dal Caucasus sez, il territori dals Tatars da la Wolga, il territori dals cosacs d’Astrachan, plinavant la Turcmenia ed il Turchestan sco sectur d’influenza tudestga. Quai è capità per part encunter la veglia da la direcziun da l’Imperi, per part ha quella dentant era tolerà quai. [14]

L’imperatur Wilhelm II ha sviluppà il plan da parter la Russia en quatter reginavels zaristics independents, l’Ucraina, la Lia dal Sidost (sco territori antibolschevistic tranter l’Ucraina e la Mar Caspica), la Russia Centrala e la Sibiria. Quai suenter avair cedì da vart da la Russia la Pologna, las provinzas da la Mar da l’Ost ed il Caucasus. Questa furma da dominar l’Europa avess purschì ina punt en l’Asia Centrala per periclitar uschia ils posts englais situads en l’India. [15]

Ils supplements tar la pasch da Brest-Litowsk dals 27 d’avust 1918 han bain furmà ina nova umiliaziun da la Russia, han dentant era fatg fin als plans d’annexiun che gievan anc bler pli lunsch. [16] Ils stadis a l’ur da la Russia, da la Finlanda enfin la Georgia, n’eran betg vegnids annectads, eran però fitg dependents da l’economia e dal militar da l’Imperi tudestg.

Ina dumonda che vegniva discutada da lez temp entaifer la direcziun tudestga era però, schebain in’Europa Centrala dominada da la Germania pudess reussir encunter las duas pussanzas maritimas las pli grondas, la Gronda Britannia e l’America. La finala avevan questas duas pussanzas mundialas praticamain access al potenzial economic ed a las resursas da l’entir mund. Sco schliaziun da quest problem han ils planisaders tudestgs sviluppà l’idea dal grond territori tudestg da la Biskaya fin a l’Ural. Il grond territori en l’ost sco cunterpais a las pussanzas maritimas – in territori serrà, autarc ed abel da sa defender – era cun quai la nova finamira da guerra tudestga. [17]

Cuntrari als ulteriurs stadis da l’Emprima Guerra mundiala n’aveva la Germania nagina finamira da guerra ‹natirala›. La consequenza è stada ch’ins ha tschertgà finamiras da caracter artifizial. La mancanza da finamiras naziunalas palpablas ha manà ad ina concentraziun sin ina pura expansiun da pussanza. [18]

Da cumenzar ina guerra ed annectar territoris d’in stadi ester ha gia adina furmà il dretg indubitabel d’in stadi suveran. Formulond sias finamiras da guerra ha la Germania manchentà en tut questa ‹natiralezza› la midada da tenuta ch’ha gì lieu da lez temp en tut il mund en la politica ed en l’opiniun publica pertutgant quest tema. [19]

L’ Imperium Germanicum ch’ins aveva en mira n’ha betg mo fatg naufragi pervi da la «cuntinuitad da l’errur» tudestga (Fritz Fischer), mabain era pervi da problems da la structura interna da l’Imperi che n’era betg abel da limitar sasez ad ina pussanza principala da l’Europa Continentala. El ha dentant era fatg naufragi pervi da las pretensiuns dal temp cun lur dretg d’autodeterminaziun dals pievels che l’Imperi tudestg n’acceptava da princip betg. [20]

Sin fundament da sia pussanza militara, da ses potenzial economic e da sia grondezza territoriala era l’Imperi tudestg tuttavia gia la pussanza europeica la pli ferma. Perquai stueva mintg’expansiun imperialistica vegnir en conflict cun l’equiliber da las forzas en l’Europa. Avess la Germania tegnì pitg encunter la coaliziun la pli ferma, avess ella – tenor Ludwig Dehio – automaticamain gì ina funcziun egemoniala en l’Europa ed il mund. [21]

Austria-Ungaria [ modifitgar | modifitgar il code ]

L’Austria-Ungaria pretendeva da cumbatter per ses interess sin il Balcan e per si’existenza insumma, pertge ch’ins temeva surtut la Russia. L’Austria-Ungaria na vuleva betg mo integrar la Serbia, mabain era il Montenegro, la Rumenia e la Russia-Pologna. Encunter las tendenzas naziunalisticas da quel temp ha l’Austria-Ungaria sustegnì vinavant l’idea universala dal reginavel imperial e cun quai dal stadi multinaziunal.

Durant las emprimas emnas da la guerra han ils politichers austriacs sa permess d’imaginar finamiras territorialas fitg precisas. Intginas emnas pli tard ha però la veglia da surviver stgatschà las acquisiziuns planisadas. [22]

Sco suletta pussanza gronda aveva la monarchia era finamiras da guerra ‹negativas›, vul dir defensivas:

La finamira uffiziala da l’Austria-Ungaria era da mantegnair l’integritad da la monarchia. Inuffizialmain empruvava la Monarchia dentant da rinforzar sia posiziun sco pussanza gronda cun prender influenza respectivamain tras annexiuns en Serbia, en il Montenegro, en l’Albania, en la Rumenia, en la Pologna ed en l’Ucraina. [23] [24] Effectivamain n’eri però betg u mo per part pussaivel da conquistar territoris slavs u rumens senza sminuir la posiziun privilegiada dals Tudestgs ed Ungarais en la cuminanza da stadis, quai pervi da l’equiliber precar da l’Imperi dals da Habsburg.

Frantscha [ modifitgar | modifitgar il code ]

Imaginaziuns da l’ Action française extremista d’in urden suenter la guerra (1915/16)

La Frantscha vuleva far vendetga per la terrada dolurusa dal 1871 e reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Ultra da quai vulev’ins superar la posiziun predominanta che l’Imperi tudestg aveva dapi quella guerra sin il continent europeic.

La finamira la pli impurtanta da la naziun è gia vegnida publica durant ils emprims dis da guerra: reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Questa pretensiun è stada ina finamira da guerra fixa da l’entschatta fin la fin da la guerra. [25] Ins ha decidì suenter la victoria a la Marne da cuntinuar la guerra fin la fin da l’egemonia dal militarissem prussian. Sinaquai cursavan bainprest autras finamiras en la publicitad, davent da la foppa dal Saar sur territoris da la vart sanestra dal Rain fin al fatg ch’ins ha mess en dumonda l’unitad dal reginavel (en tscherts ravugls) u vuleva almain flaivlentar el en il senn federativ. L’atun 1915 èn sa cristallisadas las finamiras da guerra franzosas ch’èn restadas pli u main senza midada ils proxims onns, quai ina giada cun dapli, ina giada cun damain sustegn uffizial: far returnar l’Alsazia e la Lorena en ils cunfins da 1814 u schizunt 1790 (pia cun il territori da la Saar), stgatschar enavos la Germania fin al Rain tras annexiun u neutralisaziun da la cuntrada dal Rain sco era affiliar economicamain e militarmain la Belgia ed il Luxemburg a la Frantscha. [26]

Las finamiras da guerra sur mar da la Frantscha èn sa concentradas sin il Proxim Orient e l’Orient Central sco era sin l’Africa dal Vest. La prioritad per blers colonialists franzos aveva in’Africa dal Vest serrada, inclusiv las enclavas tudestgas e britannicas. Er en l’Orient era plitost la Gronda Britannia il concurrent che l’adversari da guerra effectiv, l’Imperi osmanic.

La situaziun da guerra favuraivla la stad 1916, surtut l’entrada da la Rumenia en la guerra (in fatg ch’ins valitava sco impurtant), ha chaschunà discussiuns ed examinaziuns davart las cundiziuns da pasch. L’emprim ha il schef dal stab general Joffre concepì l’avust 1916 in plan da las cundiziuns da pasch giavischaivlas – cun annexiun da la foppa da cotgla dal Saarland, la furmaziun da trais u quatter stadis a sanestra dal Rain cun basas da vart dretga dal Rain sco era la reducziun da la Prussia en favur dals auters stadis tudestgs. Quest plan han ins surlavurà ed acutisà l’october 1916 cun preveder in’occupaziun da trent’onns da la cuntrada dal Rain ed ina partiziun da la Germania en nov territoris independents. [27]

Il program da finamiras da guerra da la regenza Briand dal november 1916 era bler pli moderà. Tenor quel dueva il stadi naziunal tudestg restar en vigur, entant che la Frantscha dueva ‹almain› retschaiver il cunfin dal 1790, pia l’Alsazia e la Lorena cun il territori da la Saar. Ins ha preferì l’idea da stgaffir dus stadis neutrals ed independents sut protecziun franzosa, enstagl d’occupar la cuntrada dal Rain, quai che fiss stà fitg difficil. La Belgia vulev’ins laschar independenta, e quai encunter il plan dal stab general. Per inqual commember da la regenza gieva il program memia lunsch, auters percunter na vulevan a tut pretsch betg desister d’annexiuns en la cuntrada dal Rain. Il primminister Briand era dentant persvadì dal program e perquai è quest’idea daventada il schaner 1917 il program uffizial da la regenza. Questa versiun revedida cuntegneva però formulaziuns pli subtilas. Uschia han ins laschà davent il pled ‹almain› concernent las pretensiuns per ils cunfins dal 1790 u remplazzà il pled ‹stadis neutrals› cun ‹neutralitad› ed ‹occupaziun provisorica›. [28]

Tut il rest dueva vegnir reglà durant contractivas tranter ils Alliads – uschia aveva la Frantscha maun liber. En mintga cas eran tuts da l’opiniun ch’in sistem da stadis neutrals levgiass pli tard annexiuns. Il chapitel il pli spectacular en l’istorgia da las finamiras da guerra franzosas è vegnì scrit senza che la Gronda Britannia sappia insatge – la missiun dal minister da las colonias Doumergue a Petrograd il favrer 1917. Doumergue ha offert a la Russia da pudair fixar sezza ses cunfins en il vest per evitar uschia ch’ils Russ fetschian ina pasch separada cun l’Imperi tudestg. La Russia da sia vart ha empermess als Franzos da sustegnair lur aspiraziuns. Ins ha concedì a la Frantscha l’Alsazia e la Lorena tenor la grondezza da l’anteriur ducadi Lorena cun la foppa da la Saar. Ils territoris betg annectads da la vart sanestra dal Rain duevan furmar in stadi autonom e neutral sut protecziun ed occupaziun franzosa fin al mument che tut las pretensiuns da pasch fissan stadas ademplidas. [29]

Ma entras la Revoluziun russa eran quests arranschaments daventads senza muntada gia suenter paucas emnas. E la politica da finamiras da guerra franzosa è vegnida en ina crisa pervi da la situaziun malsegira da la guerra. Sut il nov primminister Ribot è la dumonda da las finamiras da guerra daventada secundara pervi dal privel imminent d’ina exclusiun da la Russia; uffizialmain èn ins be pli sa tegnids vi da l’Alsazia e la Lorena. [30]

Ribot ha proclamà che l’«ura na saja anc betg vegnida per discutar davart tut las cundiziuns da pasch» ed ha refusà tuttas tentativas d’annexiun. Il medem mument ha el però laschà avert la pussaivladad ch’i possia dar stadis dal Rain independents ed ha predegià vinavant ch’ins stoppia suttametter il militarissem prussian. La Frantscha n’ha betg fatg naufragi cun ses giavischs a Versailles; ins ha pudì realisar ina buna part da las finamiras malgrà tuttas concessiuns als Alliads. Bain han ins stuì desister d’annexiuns avertas en il territori da la Saar e la cuntrada dal Rain; tras l’occupaziun da quests territoris avev’ins dentant tuttas pussaivladads da ‹meglierar› quest contract, sco il 1923 tar l’occupaziun da la Ruhr. [31]

Russia [ modifitgar | modifitgar il code ]

Suenter la guerra persa cunter il Giapun concentrava la Russia ses interess internaziunals sin il Balcan, dal qual ils Russ vesevan sasez sco protectur natiral. Quai ha immediat manà a grondas tensiuns cun l’Austria-Ungaria. Il maletg da sasez che la Russia aveva sco ertavel da la cultura bizantina ed ortodoxa e l’inimicizia tradiziunala cunter l’Imperi osmanic èn medemamain sa manifestads en las finamiras da guerra russas. Suenter ch’ils Osmans èn stads entrads en la guerra, speravan ils Russ da gudagnar Constantinopel e las stretgas da mar tranter la Mar Egeica e la Mar Naira. Las finamiras da guerra russas cumpigliavan dentant era la Galizia e la Prussia da l’Ost che tanscheva fin en il territori russ. En in senn pli lartg giugava segiramain era l’idea d’in panslavissem, pia l’idea d’in territori per tut ils slavs en in bloc continental, ina rolla.

En l’emprima segirezza da gudagnar ha il minister da l’exteriur Sasonow fatg ils 14 da settember in program da 13 puncts ch’era en tscherts aspects la cuntrapart tar il Program da settember da Bethmann Hollweg.

Sasonow aveva surtut en mira che la Germania cedia territoris. Questa pretaisa vegniva fatga sin fundament dal princip da las naziunalitads. La Russia dueva annectar il curs inferiur dal Njemen (Memelland) e la part orientala da la Galizia. Plinavant vulev’ins affiliar al Reginavel polac l’ost da las provinzas Posen, la Schlesia (Superiura) e la Galizia dal Vest. Ulteriuras finamiras da la Russia correspundevan als puncts fixs dal program da guerra dals Alliads che vegnivan savens numnads: l’Alsazia e la Lorena, forsa la cuntrada dal Rain e la Pfalz a la Frantscha, dapli territoris per la Belgia sper Aachen, Schleswig-Holstein enavos al Danemarc ed il restabiliment da Hannover. L’Austria dueva furmar ina monarchia tripla che consistiva dals reginavels Boemia, Ungaria ed Austria. La Serbia dueva obtegnair la Bosnia-Erzegovina, la Dalmatia e l’Albania dal Nord, la Grezia percunter l’Albania dal Sid e la Bulgaria ina part da la Macedonia. La Gronda Britannia, la Frantscha ed il Giapun duevan obtegnair las colonias tudestgas. [32]

Gronda Britannia [ modifitgar | modifitgar il code ]

La Gronda Britannia sa sentiva periclitada tras la Germania che sa cumportava pli e pli ambiziusa dapi l’unificaziun dal reginavel. Perquai vulevan ils Englais sa deliberar da la forza economica creschenta da la Germania ed eliminar la ferma flotta tudestga. L’invasiun tudestga da la Belgia è stà il motiv uffizial per la Gronda Britannia d’entrar en la guerra. Restabilir la Belgia è lura era stà durant ils emprims onns da guerra la suletta finamira da guerra impurtanta declerada avertamain. [33]

Sper la finamira da liberar la Belgia discurriv’ins però gia baud da rumper il militarissem prussian per conservar l’equiliber europeic. Quel pareva periclità tras l’occupaziun tudestga da la Belgia e da la costa dal Chanal. En l’Imperi tudestg dueva il reginavel Hannover vegnir restabilì, quai ch’avess en il medem mument rut la pussanza da veto da la Prussia en il Cussegl federal. Finamiras territorialas directas sin il continent europeic n’aveva la Gronda Britannia en mintga cas betg. Ordaifer l’Europa haja la Gronda Britannia tenor il primminister Asquith gia ussa gist tants territoris sco ch’els sajan abels da tegnair. [34] Tuttina stuev’ins defender ils interess visavi la Frantscha, la Russia ed ils auters Alliads, quai che pretendeva acquists britannics da possess tudestgs e tircs en l’Africa ed en l’Asia Anteriura.

Uffizialmain han ins adina considerà fatgs territorials sco secundars – probablamain per evitar implicaziuns peniblas. Suenter la fin dal zarissem russ han ins pudì manar ina guerra propagandisticamain excellenta sco cruschada da la democrazia cunter tirans e despots. Ma a la fin da l’onn 1916 vuleva la publicitad britannica la finala savair concretamain pertge che lur schuldads duajan cumbatter e murir, uschia ch’ins ha stuì formular urgentamain finamiras da guerra. [35] Ils 20 da mars ha Lloyd George numnà la liquidaziun da las regenzas militaras reacziunarias e la stabilisaziun da regenzas elegidas dal pievel sco las vairas finamiras da guerra. Vers la fin da l’onn è il cabinet sa cunvegnì da fixar emprimas finamiras da guerra provisoricas. Ins ha sustegnì las aspiraziuns franzosas per l’Alsazia e la Lorena, en pli pretensiuns talianas sco era la restabilisaziun da la Belgia, da la Serbia e da la Rumenia. Sper las pretensiuns d’independenza per la Pologna ed ils pievels da la monarchia dal Danubi hai pli tard era dà agens giavischs d’expansiun. Quai en furma da la pretensiun d’ina autodecisiun per las colonias tudestgas e las parts arabas che la Tirchia aveva gia occupà sut British rule . [36]

L’accord da Sykes-Picot dals 16 da matg 1916 reglava las zonas d’interess da la Gronda Britannia e da la Frantscha en il Proxim Orient. La Gronda Britannia dueva retschaiver la Mesopotamia dal Sid entant che la Palestina dueva vegnir internaziunalisada. Las colonias tudestgas en l’Africa e surmar na duevan en mintga cas betg vegnir returnadas. [37]

Suenter che la Russia è crudada davent da la coaliziun da guerra, è il concept britannic d’in equiliber da las pussanzas daventà pli simpel, ma il medem mument era pli cumplitgà. Il squitsch russ sin l’ost da la Germania era crudà davent ed in sistem da stadis novs stueva liar las forzas tudestgas en l’ost. Perquai che quests stadis na pudevan mai sviluppar la pussanza dal vegl Imperi russ, han ils Brits sbittà l’idea d’agiuntar l’Austria a la Germania. En il vest era la situaziun in’autra, perquai ch’ils vasts giavischs da la Frantscha en la cuntrada dal Rain parevan d’esser il cumenzament zuppà d’ina egemonia franzosa. Quai vuleva la Gronda Britannia evitar cun mitigiar las cundiziuns da pasch per la Germania.

Sper il territori da chasa avevan surtut ils dominions Africa dal Sid ed Australia atgnas finamiras da guerra che surpassavan quellas da la Gronda Britannia e ch’impedivan ses spazi da contractar per ina schliaziun suenter la guerra. L’uniun sidafricana aveva per exempel la finamira minimala da posseder l’Africa dal Sidvest tudestga e l’Africa da l’Ost portugaisa (Moçambique). La finamira maximala era dentant da predominar en tut il territori african al sid da l’equator, da Kapstadt fin al Kilimandscharo.

Italia [ modifitgar | modifitgar il code ]

Era l’Italia fascheva ina politica expansiva che prendeva surtut en mira territoris colonialisads da Talians ch’eran sut domini austriac-ungarais. Gia avant ch’entrar en la guerra avev’ins intimà l’Austria-Ungaria da surlaschar il Trentino a l’Italia, quai che la monarchia ha refusà.

Suenter che la Russia aveva acceptà il regl talian d’era gudagnar territori slav per etablir l’Adria sco mare nostro (nossa mar), è vegnì fatg il Contract secret da Londra dals 26 d’avrigl 1915. Curt suenter ha l’Italia declerà la guerra a l’Austria-Ungaria e fatg attatgas a l’Isonzo ed en las Dolomitas, sco quai che l’Italia aveva empermess en il contract cun la Tripla Entente.

La Tripla Entente aveva grond interess d’etablir ina terza front cunter las Pussanzas centralas per decider pli spert la guerra. Perquai han ins acceptà bunamain tut ils giavischs territorials da l’Italia en il Contract da Londra che circumscriva las finamiras da guerra da l’Italia a moda exacta. Il nov partenari d’allianza dueva tenor quel obtegnair (ed ha obtegnì):

Medemamain dueva l’Italia obtegnair ina regiun anc betg definida a la costa dal sid da l’Asia Minura, sche la Tirchia fiss vegnida spartida. [38] Ch’il Contract da Londra n’è betg vegnì realisà dal tuttafatg en ils Contracts da Paris, surtut en connex cun la Dalmatia, ha gì da far cun la resistenza da la Serbia ch’era alliada cun l’Entente.

Stadis Unids da l’America [ modifitgar | modifitgar il code ]

Las finamiras da guerra americanas han gì lur origin en il temp da la neutralitad. Suenter che l’America è entrada en la guerra ils 6 d’avrigl 1917 ha president Woodrow Wilson cuntinuà senz’interrupziun cun questa politica. [39] Durant l’emprim temp da guerra n’aveva el betg ideas exactas davart ina pasch gista, ma en mintga cas vegniva ina pasch per el en dumonda mo sche la Belgia vegniva restabilida e la Frantscha rumida. Abstrahà da quai temeva Wilson anc pli fitg ch’auters politichers da sa fixar en dumondas territorialas. [39]

Suenter esser entrà en la guerra era la finamira principala da Wilson d’eliminar il militarissem tudestg e da ‹democratisar› la Germania. [40] La strategia globala da Wilson era cumparegliabla a la politica britannica a l’entschatta da la guerra. Ils Alliads vuleva el sustegnair mo uschè ferm sco necessari. El planisava da realisar a la fin da la guerra ses agen plan senza resguardar las terras da l’Entente che vegnivan ad avair fatg bancrut fin lura. [41]



Utilisader:D.Camenisch/Cudeschs/Emprima Guerra mundiala

Ord Wikipedia < Utilisader:D.Camenisch Midar tar: navigaziun, tschertga Broom icon.png Quest artechel ei vegnius proponius per stizzar,
perquei che la pagina na vegn betg pli duvrada. Sche ti eis buc d'accord da stizzar igl artechel, sas contestar la proposta sin siu pagina da discussion. Artitgel dals 1000 Emprima Guerra mundiala – stadis cumpigliads

<printonly>

Emprima Guerra mundiala – stadis cumpigliads

</printonly>

L’Emprima Guerra mundiala è vegnida manada tranter il 1914 ed il 1918 en l’Europa, il Proxim Orient, l’Africa e l’Asia da l’Ost ed ha chaschunà radund 17 milliuns victimas. [1] La guerra ha cumenzà cun la decleraziun da guerra da l’Austria-Ungaria a la Serbia ils 28 da fanadur 1914. [2] A quella era precedida l’Attentat da Sarajevo dals 28 da zercladur 1914. La guerra è ida a fin cun l’Armistizi da Compiègne ils 11 da november 1918 ch’ha muntà la victoria da la coaliziun da guerra ch’era resortida da la Tripla Entente.

La guerra ha l’emprim gì lieu tranter las Pussanzas centralas (l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria) e las pussanzas da l’Entente (la Frantscha, la Gronda Britannia, la Russia e la Serbia). Las emprimas victimas èn stadas la Belgia ed il Luxemburg, perquai che las forzas armadas tudestgas èn marschadas en quests pajais tenor il concept dal Plan Schlieffen senza resguardar lur neutralitad. En il decurs da la guerra èn las Pussanzas centralas vegnidas rinforzadas da l’Imperi osmanic e da la Bulgaria, entant ch’il Giapun, l’Italia, il Portugal, la Rumenia, la Grezia ed ils Stadis Unids da l’America han tranter auter prendì part da la guerra sin la vart dals Alliads.

En l’Emprima Guerra mundiala, che vegniva e vegn surtut numnada en Gronda Britannia ed en Frantscha la ‹Guerra gronda›, èn las rivalitads politicas da las pussanzas grondas europeicas escaladas. Durant onns avevan quests conflicts manà ad in rearmament enorm. A la fin da la guerra sa chattavan 25 stadis e lur colonias cun ina populaziun da totalmain 1,35 milliardas umans en guerra – quai correspunda a circa trais quarts da la populaziun da l’entir mund da lez temp. Sin fundament da las consequenzas che l’Emprima Guerra mundiala ha chaschunà e ch’èn per part anc oz evidentas, vala ella tar blers istoriografs sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›. [3]

Intgins istoriografs considereschan l’entusiassem per la guerra ch’ils intellectuals da bleras terras avevan al cumenzament dal conflict sco resultat da l’opiniun generala en l’Europa a l’entschatta dal 20avel tschientaner, numnadamain che la guerra possia schliar ils conflicts naziunals e socials sco era ils interess opposts da las differentas dinastias e lur reginavels. L’andament da l’Emprima Guerra mundiala documentescha ultra da quai che la classa dominanta europeica n’è ni stada capabla d’identifitgar novaziuns militaras e tensiuns socialas ni d’acceptar quellas.

L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra ch’è vegnida manada cun meds materials massivs (artigliaria, eroplans, eronavs) e cun armas da destrucziun massivas (gas toxic). Perquai ch’i na deva ni la tecnica d’armas ni las premissas tacticas e strategicas per ina guerra en moviment, hai dà en pauc temp a tut las fronts ina guerra da posiziun steria. Sin ils champs da battaglia avant Verdun, a la Somme, en Flandra, en las Carpatas ed a l’Isonzo èn milliuns schuldads morts sin omaduas varts, senza che la situaziun militara fiss sa midada a moda decisiva.

Publicaziun da la mobilisaziun dal prim d’avust 1914 Truppas bavaraisas bandunan la staziun da Fürth, avust 1914 (charta postala) In chanun britannic da sessanta glivras al Cap Helles, Gallipoli (1915) Schuldads britannics dals Royal Irish Rifles en in foss da protecziun, atun 1916 Suenter bumbardaments d’artigliaria intensivs consista il guaud sper Ypern be pli da bists da plantas (1917) Revoluziun da november: Ediziun dal Vorwärts dals 9 da november 1918

Cuntegn

Tar l’Attentat da Sarajevo avevan commembers da l’organisaziun clandestina Mlada Bosna assassinà il successur al tron austriac, l’archiduca Franz Ferdinand. Quest’organisaziun steva resp. è vegnida messa en relaziun cun instanzas uffizialas da la Serbia. Sco motiv principal ch’ha manà a l’attentat vala la liberaziun da la Bosnia-Erzegovina dal domini austriac-ungarais cun la finamira d’unir tut ils Slavs dal Sid sut l’egida da la Serbia.

L’Austria saveva bain ch’in proceder cunter la Serbia pudessi provocar la Russia; perquai ha l’Austria tschertga cun la Missiun Hoyos il sustegn da l’Imperi tudestg. L’imperatur Wilhelm II ed il chancelier da l’imperi Theobald von Bethmann Hollweg han segirà l’entschatta fanadur a l’Austria-Ungaria lur sustegn senza cundiziuns, l’uschenumnà ‹schec en blanco› (cumenzament da la Crisa dal fanadur). [4] Ils 23 da fanadur ha l’Austria-Ungaria pretendì ultimativamain da la Serbia in’examinaziun giuridica cunter ils participants dal cumplot dals 28 da zercladur, e quai cun la participaziun d’organs da l’Austria-Ungaria. Quest’ultima cundiziun ha la Serbia refusà sco restricziun inacceptabla da l’atgna suveranitad; da far quest pass era la Serbia vegnida encuraschada tras la conferma da la Russia d’assister cun meds militars en il cas d’in conflict. La tenuta da la Russia era tranter auter segnada da motivs panslavistics. A chaschun da la visita uffiziala da la Frantscha a Son Petersburg (dals 20 fin ils 23 da fanadur) è la posiziun da la Russia vegnida sustegnida dals Franzos; confirmond l’allianza franzos-russa ha la Frantscha garantì a la Russia ses sustegn en cas da guerra cun la Germania. Ils 28 da fanadur 1914 ha l’Austria-Ungaria alura declerà la guerra a la Serbia.

La disposiziun dals interess da las pussanzas grondas e la planisaziun militara tudestga han gì per consequenza che la guerra locala è escalada entaifer paucs dis en ina guerra continentala. Il prim d’avust 1914 ha la Germania declerà la guerra a la Russia ed ils 3 d’avust a la Frantscha. Tenor il Plan Schlieffen èn ils Tudestgs guntgids la tschinta fortifitgada tranter Verdun e Belfort ed han attatgà la Frantscha nà dal nordost. Perquai ch’els han violà tras quai la neutralitad da la Belgia e dal Luxemburg, è er la Gronda Britannia – che furmava la pussanza garantida da la Belgia – entrada en la guerra (ils 4 d’avust 1914).

L’avanzada dals Tudestgs è vegnida retegnida il settember a la Marne; tranter il november 1914 ed il mars 1918 è la front dal vest strusch sa spustada da num. En l’ost ha la Russia cuntinuà a sa participar a la guerra fin la Revoluziun d’october dal 1917 ed il Contract da pasch separat da Brest-Litowsk; perquai è la Germania stada enserrada sur lung temp – ed encunter la planisaziun oriunda – en ina guerra da duas fronts. Tar elements caracteristics dals cumbats militars èn avanzadas las guerras da posiziun e da foss sco er las battaglias da material ch’èn stadas colliadas cun grondas sperditas ma n’han strusch purtà gudogns da terren. Quai ha tranter auter pertutgà la Battaglia da Verdun, la Battaglia a la Somme, endisch da las dudesch Battaglias a l’Isonzo e las quatter Battaglias en Flandra. Sco stgalims d’escalaziun tut spezials valan la guerra chemica, la guerra sutmarina illimitada – ch’ha gì per consequenza ch’ils Stadis Unids èn entrads il 1917 en la guerra cunter las Pussanzas centralas – ed il Genocid envers ils Armens che stat en connex cun ils eveniments da guerra.

Suenter la pasch separada cun ils bolschevics è la Russia extrada da las acziuns da guerra. Quai ha bain pussibilità als Tudestgs l’offensiva da la primavaira 1918, ma la finala è er quella restada senza success. La mancanza da provediment tras la bloccada maritima britannica, la sconfitta dals alliads ed il svilup a la front dal vest durant l’Offensiva da tschient dis dals Alliads han manà la direcziun militara tudestga a la conclusiun che la front tudestga na sa laschia betg pli tegnair. Ils 29 da settember 1918 ha la generalitad infurmà l’imperatur tudestg e la regenza che la situaziun militara saja – encunter tut las annunzias da fin qua – senza speranza. Tras Erich Ludendorff è la direcziun politica dal pajais vegnida dumandada a moda ultimativa d’instradar contractivas d’armistizi. Ils 4/5 d’october 1918 ha il chancelier da l’imperi Max von Baden supplitgà ils Alliads per in armistizi. En il senn d’ina ‹fin onuraivla› ha la generalitad da la marina però relaschà ils 24 d’october 1918 in cumond d’attatga per provocar la battaglia da decisiun cunter la Grand Fleet ch’era vegnida evitada fin qua. Quest proceder da lur superiurs ha sveglià la resistenza dals marinars ch’han refusà en grond dumber il servetsch ed han inizià uschia la Revoluziun da november. Ils 11 da november 1918 è entrà en vigur l’armistizi. Las cundiziuns da pasch èn vegnidas regladas en il decurs dals onns 1919 fin il 1923 en ils Contracts da Paris. Dals stadis perdents èsi be reussì a la Bulgaria da returnar a las relaziuns territorialas d’avant la guerra. L’Imperi osman e l’Austria-Ungaria èn ids en muschna; en la Russia è ì a fin il temp zaristic ed en la Germania il segund imperi.

Ma betg mo areguard la charta politica vala l’Emprima Guerra mundiala sco gronda cesura: cun questa ‹Guerra gronda› è ida a fin l’epoca da l’imperialissem ed ha inizià la dumonda da la culpa da guerra che dueva avair grondas consequenzas economicas, surtut per la Germania. Ultra da quai ha questa cesura irradià sin la vita da mintgadi e sin la cultura ed influenzà nundumbraivlas ovras d’art e litteraras. En pli dueva l’Emprima Guerra mundiala furnir il terren nutritiv per il faschissem en l’Italia e per il naziunalsocialissem en Germania e gidar a preparar uschia l’andament fatal che dueva ir a finir en la Segunda Guerra mundiala.

Situaziun da partenza politica [ modifitgar | modifitgar il code ]

Il sistem d’allianzas europeic enturn il 1900 ed il 1910 La situaziun d’allianza uffiziala avant l’entschatta da la guerra La constellaziun da guerra effectiva entaifer ils cunfins avant la guerra

L’Europa Centrala e da l’Ost [ modifitgar | modifitgar il code ]

A l’entschatta dal 20avel tschientaner devi en l’Europa Centrala ed en l’Ost bler pli paucs stadis ch’ozendi. L’Imperi tudestg, l’Austria-Ungaria e la Russia possedevan la gronda part dal territori. En il sidost da l’Europa sa chattava l’Imperi osmanic che fascheva medemamain politica sco ina pussanza mundiala. Stadis pli pitschens devi mo sin il Balcan. Ils onns precedents era quel stà ina fuaina da revoltas permanenta cun duas Guerras dal Balcan, d’ina vart pervi dals giavischs d’independenza da ses pievels, da l’autra vart pervi dal contact da las pussanzas europeicas expansivas cun l’Imperi osmanic. L’Imperi tudestg, la Russia e l’Austria-Ungaria vegnivan regids a moda monarchica ed avevan sulettamain parlaments pli u main senza pussanza. En quests trais reginavels imperials devi gruppas etnicas che vulevan l’independenza naziunala, perquai ch’ins na tegneva praticamain betg quint da lur giavischs d’autonomia.

En il 19avel tschientaner avev’ins tranter auter supprimì en l’Ungaria ed en la Pologna talas revoltas naziunalisticas. Oravant tut en il stadi multinaziunal Austria-Ungaria ‹buglivi› considerablamain tranter las differentas etnias. Latiers devi in ferm cuntrast tranter la monarchia austriac-ungaraisa ed il reginavel dal zar russ che considerava sasez sco pledader dals pievels slavs che sa chattavan sut ‹domini da Vienna›. El propagava il panslavissem e sa preschentava sco pussanza protectiva dal reginavel (independent) Serbia. La relaziun da l’Austria-Ungaria tar omadus stadis era vegnida messa a la prova pir paucs onns avant, numnadamain durant la crisa d’annexiun bosniaca dal 1908. Ina crisa ch’avess gia lura pudì finir facilmain cun ina guerra. Ma era la populaziun tudestga en l’Imperi tudestg ed en la Cisletania empruvava da defender sia dominanza sur las autras naziunalitads da ses stadi.

L’Europa dal Vest [ modifitgar | modifitgar il code ]

Ils stadis da l’Europa dal Vest regivan grondas parts dal mund en furma da colonias. La Gronda Britannia che disponiva da spezialmain bleras en l’Africa e l’Asia furmava la pussanza maritima dominanta. Il program da construir ina nova flotta da l’Imperi tudestg era dapi l’entschatta dal tschientaner ina provocaziun per ils Brits. Tenor l’opiniun d’intgins istoriografs ha quai manà a dapli tensiuns durant il davos decenni avant la guerra. En general ha la Gronda Britannia fatg ina politica d’equiliber sin il continent: ins era da l’opiniun ch’il British Empire saja il pli pussant, sch’i na dettia sin il continent nagina gruppa cun dapli pussanza ch’ina autra.

Structuras da bloc [ modifitgar | modifitgar il code ]

En l’Europa avevi dà dus blocs. D’ina vart las Pussanzas centralas: l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria. Quels eran alliads cun l’Italia (che na vuleva l’emprim betg entrar en la guerra, perquai ch’ins haja sulettamain fatg in’allianza da defensiun) e cun l’Imperi osmanic (ch’era collià strategicamain cun la Germania tras missiuns militaras tudestgas en la regiun). Da l’autra vart steva l’allianza tranter la Russia e la Frantscha che furmava cun la Gronda Britannia ina Tripla Entente.

Tut ils trais stadis da la Tripla Entente eran vegnids en conflict cun l’Imperi tudestg. Ils Tudestgs provocavan la Gronda Britannia sco pussanza maritima cun lur flotta da guerra ch’els engrondivan (politica tudestga dal Platz an der Sonne ). En Frantscha avevan ils naziunalists anc adina quaidas da far vendetga pervi da lur terrada durant la Guerra franco-tudestga da 1870/71. E las relaziuns da la Russia cun l’Imperi tudestg eran vegnidas mendras dapi il Congress da Berlin. Il reginavel dal zar sa sentiva engianà da Bismarck pervi da sias pretensiuns da territori suenter la Guerra dal Balcan cunter l’Imperi osmanic ch’ils Russ avevan gudagnà. Il Contract da reassicuranza tranter l’Imperi tudestg e la Russia dal 1887 n’ha il nov imperatur tudestg Wilhelm II betg renovà l’onn 1890. Cun quai manava l’Imperi tudestg duas ‹guerras fraidas›: «in conflict mundial cun l’Engalterra (...) ed in conflict europeic cun la Frantscha e la Russia per la predominanza continentala.» [5]

Situaziun da partenza militara [ modifitgar | modifitgar il code ]

L’Entente sa chattava al cumenzament da la guerra en ina situaziun da partenza pli favuraivla che las Pussanzas centralas. Ella disponiva da dapli schuldads (era da sias colonias), da pli grondas reservas da materias primas e da dapli reservas da material da guerra. Ils Alliads dal vest n’avevan era betg mancanza da tips d’armas, en spezial d’artigliaria greva. Sin fundament da l’organisaziun manglusa n’ha l’Entente però betg pudì trair a niz a l’entschatta da la guerra sia superiuradad da persunal e da material.

Expensas da las pussanzas grondas per l’armament durant ils onns 1904–1914 (stan: 1914) onn populaziun armada marina populaziun armada marina total total per persuna total per persuna total total per persuna total per persuna en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs Imperi tudestg Reginavel Unì 1904 59,7 647 10,8 207 3,5 42,6 588 13,8 752 17,7 1905 60,6 697 11,5 231 3,8 43 581 13,5 676 15,7 1906 61,5 753 12,2 245 4 43,4 566 13,1 642 14,8 1907 62,4 807 12,9 291 4,7 43,8 553 12,6 625 14,3 1908 63,3 827 13,1 338 5,3 44,2 548 12,4 656 14,9 1909 64,2 869 13,3 411 6,4 44,6 556 12,5 729 16,3 1910 64,9 831 12,8 426 6,6 45 560 12,4 825 18,3 1911 65,7 832 12,7 444 6,8 45,2 564 12,5 874 19,3 1912 66,6 948 14,2 462 6,9 45,6 568 12,5 920 20,2 1913 67,5 1009 14,9 467 6,9 46 576 12,5 945 20,5 1914 68,4 1768 (1) 25,9 476 6,9 46,4 589 12,7 1052 22,7 (1) Tranter quels 410 milliuns marcs contribuziun da guerra. Giapun Austria-Ungaria 1904 47,3 25 0,5 43 0,9 47 378 8 42 0,9 1905 47,9 23 0,5 49 1 47,4 419 8,8 97 2 1906 48,6 143 2,9 130 2,7 47,8 392 8,2 49 1 1907 49,2 265 5,4 152 3,1 48,2 378 8 55 1,1 1908 49,8 298 6 150 3 48,8 479 9,8 70 1,4 1909 51,7 185 3,6 151 2,9 51 405 7,9 54 1,1 1910 52,4 180 3,4 158 3 51,5 407 7,9 57 1,1 1911 53 206 3,9 181 3,4 52 444 8,5 105 2 1912 53,6 196 3,7 195 3,6 52,3 456 8,7 119 2,3 1913 54,3 207 3,8 203 3,7 52,7 496 9,4 155 3 1914 55 193 3,5 203 3,7 53,3 576 10,4 151 2,8 onn populaziun armada marina populaziun armada marina total total per persuna total per persuna total total per persuna total per persuna en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs en milliuns en milliuns marcs en marcs en milliuns marcs en marcs Frantscha Italia 1904 39,2 536 13,7 234 6 33,1 237 7,2 107 3,2 1905 39,2 603 15,3 254 6,5 33,3 237 7,1 106 3,2 1906 39,3 694 17,7 246 6,3 33,6 245 7,3 126 3,8 1907 39,3 658 16,7 253 6,5 33,8 219 6,5 119 3,5 1908 39,4 668 17 265 6,7 34 241 7,1 132 3,9 1909 39,5 697 17,6 278 7 34,3 272 7,9 127 3,7 1910 39,5 698 17,7 301 7,6 34,5 381 11,1 192 5,6 1911 39,6 718 18,1 333 8,4 34,7 317 9,1 156 4,5 1912 39,7 736 18,6 344 8,7 34,9 338 9,7 174 5 1913 39,7 766 19,3 412 10,4 35,1 332 9,5 205 5,9 1914 39,8 19,8 501 12,6 35,3 369 10,5 260 7,4 Russia Stadis Unids da l’America 1904 141,5 804 5,7 244 1,7 88,8 523 6,4 497 6,1 1905 143 817 5,7 252 1,8 83,2 506 6,1 467 5,6 1906 144,5 810 5,6 225 1,6 84,6 491 5,8 474 5,6 1907 146 876 6 189 1,3 86,1 588 6,8 499 5,8 1908 147,6 918 6,2 188 1,3 87,7 686 7,8 489 5,8 1909 149,5 1050 7 196 1,3 89,4 797 8,6 579 6,5 1910 151,5 1046 6,9 244 1,6 92,0. 673 7,3 504 5,5 1911 153,6 1048 6,8 238 1,6 93,7 485 5,2 572 6,1 1912 155,7 1140 7,3 355 2,3 95,2 403 4,2 521 5,5 1913 157,8 1254 8 498 3,2 96,8 422 4,4 595 6,1 1914 160 1294 8,1 541 3,4 98,9 401 4,1 610 6,2 La viafier sco tecnica da guerra da clav: transport da truppa tudestg il 1914

Sco quai che la tabella mussa, avevan las Pussanzas centralas, oravant tut l’Austria-Ungaria, dà ora en relaziun paucs daners per lur armadas en ils onns precedents ed eran consequentamain preparadas mal sin ina guerra europeica. L’organisaziun da l’armada tudestga sco era l’armament e la morala da cumbat eran dentant per part megliers che tar l’Entente. La logistica ch’ins duvrava per il transport da las truppas ed il provediment eran avant maun e vegnivan ultra da quai sustegnids d’ina rait da viafier che funcziunava bain.

In’ulteriura situaziun da partenza militara da tut autra qualitad (ch’ils militars a la testa dad omaduas varts n’han ditg betg realisà) ha furmà l’invenziun da la mitraglia enturn l’onn 1861 ch’è sa derasada en tut las armadas. Mitraglias augmentan sin in champ da battaglia las pussaivladads da la vart che defenda e difficulteschan uschia cumbats e guerras d’attatga. Ellas pon cumpensar l’inferiuradad d’ina vart cun far nunpussaivel in’attatga destructiva. Il fatg ch’ins n’ha ditg betg realisà quella midada fundamentala da la situaziun strategica, è stà in motiv signifitgant per las enormas sperditas sin ils champs da battaglia da l’Emprima Guerra mundiala. Autras novaziuns han furmà il fildarom cun spinas, reflecturs electrics per illuminar il champ da battaglia ed il telefon plitost nunmovibel per manar la battaglia. Tut questas novaziuns sco era la guerra da foss èn vegnidas duvradas en la guerra tranter la Russia ed il Giapun dals onns 1904/1905 senza ch’ils stabs generals europeics hajan remartgà ellas suffizientamain.

En general eran omadus blocs da l’avis che la guerra na duria betg ditg; uschia n’avevan ins per exempel betg previs vestgadira d’enviern per ils schuldads. Ils stabs generals quintavan cun ina guerra curta ch’els vulevan anc finir l’onn 1914 cun success. Cuntrari a las armadas en Frantscha ed en Germania n’era l’armada britannica fin alura betg in’armada da massa ed i na deva era betg in’obligaziun al servetsch militar. I deva sulettamain nov divisiuns regularas. Ils regiments britannics vegnivan mess en servetsch en in sistem da rotaziun en la patria u en las colonias. La forza armada principala era fin alura la Royal Navy.

Finamiras da guerra [ modifitgar | modifitgar il code ]

Imperi tudestg [ modifitgar | modifitgar il code ]

Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala dominava en l’Imperi tudestg anc l’opiniun che la guerra haja mo in caracter da defensiun. Entras quai che l’armada ha bainspert gì success en la campagna dal vest, han ins per part formulà projects d’annexiun fanatics. [6] La finamira commerziala ch’ins aveva gì avant la guerra – numnadamain da vulair engrondir las colonias da l’Imperi tudestg en il surmar ed en l’Asia Anteriura – ha sinaquai pers la prioritad. Ins vuleva ussa plitost engrondir l’atgna pussanza en l’Europa, damai che l’Imperi tudestg sa sentiva periclità tras sia posiziun entamez il continent. Cun annectar en l’ost ed en il vest territoris d’extrema grondezza vulev’ins segirar la posiziun egemoniala da l’Imperi sin il continent europeic. [7]

Il chancelier da l’Imperi Bethmann Hollweg aveva fixà l’onn 1914 en ses Program da settember las finamiras da guerra. La Germania vuleva segirar sia posiziun da pussanza ch’era creschida fermamain dapi l’unificaziun da l’Imperi e far valair sias pretensiuns per ina politica mundiala.

Las finamiras da guerra en detagl:

  1. Cessiun da la foppa da metals da Briey; plinavant dueva la Frantscha daventar economicamain dependenta da la Germania.
  2. Controlla politica, militara ed economica da la Belgia cun annectar Lüttich ed Antwerpen sco era la costa flama.
  3. Luxemburg daventa in stadi tudestg.
  4. In’unitad economica da l’Europa Centrala sut direcziun tudestga.
  5. Engrondir il possess colonial en l’Africa.
  6. L’Ollanda dueva avair ina relaziun pli stretga cun l’Imperi tudestg. [8]

Suenter ch’ins aveva gì durant l’euforia da las emprimas emnas bleras finamiras pauc realisticas, ha Bethmann Hollweg scumandà la fin da l’onn 1914 la debatta publica davart las finamiras da guerra. Il motiv è stà ch’el vuleva prender resguard sin ils pajais neutrals ed ils lavurants tudestgs. Quest scumond ha però be gì in effect fitg restrenschì ed è vegnì abolì da la terza generalitad tudestga – era per mobilisar psicologicamain la populaziun ch’era stancla da la guerra. [9]

L’element essenzial da la politica da guerra tudestga en il vest è adina stà la Belgia. Dapi il Program dal settember han tut ils responsabels da la politica pretendì che la Belgia stoppia vegnir dominada sco stadi vasal. Ultra da quai vulev’ins annectar uschè grondas parts sco pussaivel. [10]

La segunda finamira centrala da guerra era ina controlla pli u main directa da la Pologna, sper l’annexiun d’ina strivla da terren per lung il cunfin. En connex cun la ‹politica dals stadis da l’ur› da la Germania – pia il fatg ch’ins vuleva ‹chatschar enavos la Russia› e stgaffir ina zona da stadis neutrals da la Finlanda fin a l’Ucraina – aveva oravant tut il Balticum la prioritad tar las expansiuns tudestgas en l’ost. Praticamain tut ils represchentants da las pli differentas ideologias pretendevan dapli territoris en il Kurland ed en la Lituania. [11]

La finamira da guerra tudestga ‹Africa Centrala› vulev’ins cuntanscher per mort e fin. La proposta da Wilhelm Heinrich Solf, il secretari da stadi da l’Uffizi imperial colonial, da «reparter las colonias africanas da la Frantscha, da la Belgia e dal Portugal» ha Benthmann Hollweg la finala integrà en ses Program da settember. [12]

La propaganda annexiunistica n’ha betg cuntanschì tut ils circuls da la populaziun, mabain surtut classas industrialas ed intellectualas. Durant la segunda mesadad da la guerra era la parola socialdemocrata d’ina ‹pasch senza annexiuns› fitg populara, surtut tranter ils schuldads.

La front da l’ost suenter l’armistizi e suenter la pasch da Brest-Litowsk

La prepasch da Brest-Litowsk ils trais da mars 1918 cun la Russia sovietica prevediva che la Pologna, la Lituania, l’Estonia e la Curlandia daventian independents da la Russia. Medemamain è vegnida restituida l’independenza a l’Ucraina e la Finlanda. [13]

In punct culminant dals plans da guerra tudestgs cun gronds territoris annectads e blera influenza en l’ost ed en il sidost ha furmà il 1918, tranter la pasch cun la Russia sovietica e la terrada da las Pussanzas centralas. Durant las tractativas davart ils supplements tar il Contract da pasch da Brest-Litowsk da la stad 1918 ha surtut Ludendorff empruvà da segirar ils territoris Livland, l’Estonia, la Crim, il territori dals cosacs da Kuban e Don (sco punt tar il Caucasus), il territori dal Caucasus sez, il territori dals Tatars da la Wolga, il territori dals cosacs d’Astrachan, plinavant la Turcmenia ed il Turchestan sco sectur d’influenza tudestga. Quai è capità per part encunter la veglia da la direcziun da l’Imperi, per part ha quella dentant era tolerà quai. [14]

L’imperatur Wilhelm II ha sviluppà il plan da parter la Russia en quatter reginavels zaristics independents, l’Ucraina, la Lia dal Sidost (sco territori antibolschevistic tranter l’Ucraina e la Mar Caspica), la Russia Centrala e la Sibiria. Quai suenter avair cedì da vart da la Russia la Pologna, las provinzas da la Mar da l’Ost ed il Caucasus. Questa furma da dominar l’Europa avess purschì ina punt en l’Asia Centrala per periclitar uschia ils posts englais situads en l’India. [15]

Ils supplements tar la pasch da Brest-Litowsk dals 27 d’avust 1918 han bain furmà ina nova umiliaziun da la Russia, han dentant era fatg fin als plans d’annexiun che gievan anc bler pli lunsch. [16] Ils stadis a l’ur da la Russia, da la Finlanda enfin la Georgia, n’eran betg vegnids annectads, eran però fitg dependents da l’economia e dal militar da l’Imperi tudestg.

Ina dumonda che vegniva discutada da lez temp entaifer la direcziun tudestga era però, schebain in’Europa Centrala dominada da la Germania pudess reussir encunter las duas pussanzas maritimas las pli grondas, la Gronda Britannia e l’America. La finala avevan questas duas pussanzas mundialas praticamain access al potenzial economic ed a las resursas da l’entir mund. Sco schliaziun da quest problem han ils planisaders tudestgs sviluppà l’idea dal grond territori tudestg da la Biskaya fin a l’Ural. Il grond territori en l’ost sco cunterpais a las pussanzas maritimas – in territori serrà, autarc ed abel da sa defender – era cun quai la nova finamira da guerra tudestga. [17]

Cuntrari als ulteriurs stadis da l’Emprima Guerra mundiala n’aveva la Germania nagina finamira da guerra ‹natirala›. La consequenza è stada ch’ins ha tschertgà finamiras da caracter artifizial. La mancanza da finamiras naziunalas palpablas ha manà ad ina concentraziun sin ina pura expansiun da pussanza. [18]

Da cumenzar ina guerra ed annectar territoris d’in stadi ester ha gia adina furmà il dretg indubitabel d’in stadi suveran. Formulond sias finamiras da guerra ha la Germania manchentà en tut questa ‹natiralezza› la midada da tenuta ch’ha gì lieu da lez temp en tut il mund en la politica ed en l’opiniun publica pertutgant quest tema. [19]

L’ Imperium Germanicum ch’ins aveva en mira n’ha betg mo fatg naufragi pervi da la «cuntinuitad da l’errur» tudestga (Fritz Fischer), mabain era pervi da problems da la structura interna da l’Imperi che n’era betg abel da limitar sasez ad ina pussanza principala da l’Europa Continentala. El ha dentant era fatg naufragi pervi da las pretensiuns dal temp cun lur dretg d’autodeterminaziun dals pievels che l’Imperi tudestg n’acceptava da princip betg. [20]

Sin fundament da sia pussanza militara, da ses potenzial economic e da sia grondezza territoriala era l’Imperi tudestg tuttavia gia la pussanza europeica la pli ferma. Perquai stueva mintg’expansiun imperialistica vegnir en conflict cun l’equiliber da las forzas en l’Europa. Avess la Germania tegnì pitg encunter la coaliziun la pli ferma, avess ella – tenor Ludwig Dehio – automaticamain gì ina funcziun egemoniala en l’Europa ed il mund. [21]

Austria-Ungaria [ modifitgar | modifitgar il code ]

L’Austria-Ungaria pretendeva da cumbatter per ses interess sin il Balcan e per si’existenza insumma, pertge ch’ins temeva surtut la Russia. L’Austria-Ungaria na vuleva betg mo integrar la Serbia, mabain era il Montenegro, la Rumenia e la Russia-Pologna. Encunter las tendenzas naziunalisticas da quel temp ha l’Austria-Ungaria sustegnì vinavant l’idea universala dal reginavel imperial e cun quai dal stadi multinaziunal.

Durant las emprimas emnas da la guerra han ils politichers austriacs sa permess d’imaginar finamiras territorialas fitg precisas. Intginas emnas pli tard ha però la veglia da surviver stgatschà las acquisiziuns planisadas. [22]

Sco suletta pussanza gronda aveva la monarchia era finamiras da guerra ‹negativas›, vul dir defensivas:

La finamira uffiziala da l’Austria-Ungaria era da mantegnair l’integritad da la monarchia. Inuffizialmain empruvava la Monarchia dentant da rinforzar sia posiziun sco pussanza gronda cun prender influenza respectivamain tras annexiuns en Serbia, en il Montenegro, en l’Albania, en la Rumenia, en la Pologna ed en l’Ucraina. [23] [24] Effectivamain n’eri però betg u mo per part pussaivel da conquistar territoris slavs u rumens senza sminuir la posiziun privilegiada dals Tudestgs ed Ungarais en la cuminanza da stadis, quai pervi da l’equiliber precar da l’Imperi dals da Habsburg.

Frantscha [ modifitgar | modifitgar il code ]

Imaginaziuns da l’ Action française extremista d’in urden suenter la guerra (1915/16)

La Frantscha vuleva far vendetga per la terrada dolurusa dal 1871 e reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Ultra da quai vulev’ins superar la posiziun predominanta che l’Imperi tudestg aveva dapi quella guerra sin il continent europeic.

La finamira la pli impurtanta da la naziun è gia vegnida publica durant ils emprims dis da guerra: reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Questa pretensiun è stada ina finamira da guerra fixa da l’entschatta fin la fin da la guerra. [25] Ins ha decidì suenter la victoria a la Marne da cuntinuar la guerra fin la fin da l’egemonia dal militarissem prussian. Sinaquai cursavan bainprest autras finamiras en la publicitad, davent da la foppa dal Saar sur territoris da la vart sanestra dal Rain fin al fatg ch’ins ha mess en dumonda l’unitad dal reginavel (en tscherts ravugls) u vuleva almain flaivlentar el en il senn federativ. L’atun 1915 èn sa cristallisadas las finamiras da guerra franzosas ch’èn restadas pli u main senza midada ils proxims onns, quai ina giada cun dapli, ina giada cun damain sustegn uffizial: far returnar l’Alsazia e la Lorena en ils cunfins da 1814 u schizunt 1790 (pia cun il territori da la Saar), stgatschar enavos la Germania fin al Rain tras annexiun u neutralisaziun da la cuntrada dal Rain sco era affiliar economicamain e militarmain la Belgia ed il Luxemburg a la Frantscha. [26]

Las finamiras da guerra sur mar da la Frantscha èn sa concentradas sin il Proxim Orient e l’Orient Central sco era sin l’Africa dal Vest. La prioritad per blers colonialists franzos aveva in’Africa dal Vest serrada, inclusiv las enclavas tudestgas e britannicas. Er en l’Orient era plitost la Gronda Britannia il concurrent che l’adversari da guerra effectiv, l’Imperi osmanic.

La situaziun da guerra favuraivla la stad 1916, surtut l’entrada da la Rumenia en la guerra (in fatg ch’ins valitava sco impurtant), ha chaschunà discussiuns ed examinaziuns davart las cundiziuns da pasch. L’emprim ha il schef dal stab general Joffre concepì l’avust 1916 in plan da las cundiziuns da pasch giavischaivlas – cun annexiun da la foppa da cotgla dal Saarland, la furmaziun da trais u quatter stadis a sanestra dal Rain cun basas da vart dretga dal Rain sco era la reducziun da la Prussia en favur dals auters stadis tudestgs. Quest plan han ins surlavurà ed acutisà l’october 1916 cun preveder in’occupaziun da trent’onns da la cuntrada dal Rain ed ina partiziun da la Germania en nov territoris independents. [27]

Il program da finamiras da guerra da la regenza Briand dal november 1916 era bler pli moderà. Tenor quel dueva il stadi naziunal tudestg restar en vigur, entant che la Frantscha dueva ‹almain› retschaiver il cunfin dal 1790, pia l’Alsazia e la Lorena cun il territori da la Saar. Ins ha preferì l’idea da stgaffir dus stadis neutrals ed independents sut protecziun franzosa, enstagl d’occupar la cuntrada dal Rain, quai che fiss stà fitg difficil. La Belgia vulev’ins laschar independenta, e quai encunter il plan dal stab general. Per inqual commember da la regenza gieva il program memia lunsch, auters percunter na vulevan a tut pretsch betg desister d’annexiuns en la cuntrada dal Rain. Il primminister Briand era dentant persvadì dal program e perquai è quest’idea daventada il schaner 1917 il program uffizial da la regenza. Questa versiun revedida cuntegneva però formulaziuns pli subtilas. Uschia han ins laschà davent il pled ‹almain› concernent las pretensiuns per ils cunfins dal 1790 u remplazzà il pled ‹stadis neutrals› cun ‹neutralitad› ed ‹occupaziun provisorica›. [28]

Tut il rest dueva vegnir reglà durant contractivas tranter ils Alliads – uschia aveva la Frantscha maun liber. En mintga cas eran tuts da l’opiniun ch’in sistem da stadis neutrals levgiass pli tard annexiuns. Il chapitel il pli spectacular en l’istorgia da las finamiras da guerra franzosas è vegnì scrit senza che la Gronda Britannia sappia insatge – la missiun dal minister da las colonias Doumergue a Petrograd il favrer 1917. Doumergue ha offert a la Russia da pudair fixar sezza ses cunfins en il vest per evitar uschia ch’ils Russ fetschian ina pasch separada cun l’Imperi tudestg. La Russia da sia vart ha empermess als Franzos da sustegnair lur aspiraziuns. Ins ha concedì a la Frantscha l’Alsazia e la Lorena tenor la grondezza da l’anteriur ducadi Lorena cun la foppa da la Saar. Ils territoris betg annectads da la vart sanestra dal Rain duevan furmar in stadi autonom e neutral sut protecziun ed occupaziun franzosa fin al mument che tut las pretensiuns da pasch fissan stadas ademplidas. [29]

Ma entras la Revoluziun russa eran quests arranschaments daventads senza muntada gia suenter paucas emnas. E la politica da finamiras da guerra franzosa è vegnida en ina crisa pervi da la situaziun malsegira da la guerra. Sut il nov primminister Ribot è la dumonda da las finamiras da guerra daventada secundara pervi dal privel imminent d’ina exclusiun da la Russia; uffizialmain èn ins be pli sa tegnids vi da l’Alsazia e la Lorena. [30]

Ribot ha proclamà che l’«ura na saja anc betg vegnida per discutar davart tut las cundiziuns da pasch» ed ha refusà tuttas tentativas d’annexiun. Il medem mument ha el però laschà avert la pussaivladad ch’i possia dar stadis dal Rain independents ed ha predegià vinavant ch’ins stoppia suttametter il militarissem prussian. La Frantscha n’ha betg fatg naufragi cun ses giavischs a Versailles; ins ha pudì realisar ina buna part da las finamiras malgrà tuttas concessiuns als Alliads. Bain han ins stuì desister d’annexiuns avertas en il territori da la Saar e la cuntrada dal Rain; tras l’occupaziun da quests territoris avev’ins dentant tuttas pussaivladads da ‹meglierar› quest contract, sco il 1923 tar l’occupaziun da la Ruhr. [31]

Russia [ modifitgar | modifitgar il code ]

Suenter la guerra persa cunter il Giapun concentrava la Russia ses interess internaziunals sin il Balcan, dal qual ils Russ vesevan sasez sco protectur natiral. Quai ha immediat manà a grondas tensiuns cun l’Austria-Ungaria. Il maletg da sasez che la Russia aveva sco ertavel da la cultura bizantina ed ortodoxa e l’inimicizia tradiziunala cunter l’Imperi osmanic èn medemamain sa manifestads en las finamiras da guerra russas. Suenter ch’ils Osmans èn stads entrads en la guerra, speravan ils Russ da gudagnar Constantinopel e las stretgas da mar tranter la Mar Egeica e la Mar Naira. Las finamiras da guerra russas cumpigliavan dentant era la Galizia e la Prussia da l’Ost che tanscheva fin en il territori russ. En in senn pli lartg giugava segiramain era l’idea d’in panslavissem, pia l’idea d’in territori per tut ils slavs en in bloc continental, ina rolla.

En l’emprima segirezza da gudagnar ha il minister da l’exteriur Sasonow fatg ils 14 da settember in program da 13 puncts ch’era en tscherts aspects la cuntrapart tar il Program da settember da Bethmann Hollweg.

Sasonow aveva surtut en mira che la Germania cedia territoris. Questa pretaisa vegniva fatga sin fundament dal princip da las naziunalitads. La Russia dueva annectar il curs inferiur dal Njemen (Memelland) e la part orientala da la Galizia. Plinavant vulev’ins affiliar al Reginavel polac l’ost da las provinzas Posen, la Schlesia (Superiura) e la Galizia dal Vest. Ulteriuras finamiras da la Russia correspundevan als puncts fixs dal program da guerra dals Alliads che vegnivan savens numnads: l’Alsazia e la Lorena, forsa la cuntrada dal Rain e la Pfalz a la Frantscha, dapli territoris per la Belgia sper Aachen, Schleswig-Holstein enavos al Danemarc ed il restabiliment da Hannover. L’Austria dueva furmar ina monarchia tripla che consistiva dals reginavels Boemia, Ungaria ed Austria. La Serbia dueva obtegnair la Bosnia-Erzegovina, la Dalmatia e l’Albania dal Nord, la Grezia percunter l’Albania dal Sid e la Bulgaria ina part da la Macedonia. La Gronda Britannia, la Frantscha ed il Giapun duevan obtegnair las colonias tudestgas. [32]

Gronda Britannia [ modifitgar | modifitgar il code ]

La Gronda Britannia sa sentiva periclitada tras la Germania che sa cumportava pli e pli ambiziusa dapi l’unificaziun dal reginavel. Perquai vulevan ils Englais sa deliberar da la forza economica creschenta da la Germania ed eliminar la ferma flotta tudestga. L’invasiun tudestga da la Belgia è stà il motiv uffizial per la Gronda Britannia d’entrar en la guerra. Restabilir la Belgia è lura era stà durant ils emprims onns da guerra la suletta finamira da guerra impurtanta declerada avertamain. [33]

Sper la finamira da liberar la Belgia discurriv’ins però gia baud da rumper il militarissem prussian per conservar l’equiliber europeic. Quel pareva periclità tras l’occupaziun tudestga da la Belgia e da la costa dal Chanal. En l’Imperi tudestg dueva il reginavel Hannover vegnir restabilì, quai ch’avess en il medem mument rut la pussanza da veto da la Prussia en il Cussegl federal. Finamiras territorialas directas sin il continent europeic n’aveva la Gronda Britannia en mintga cas betg. Ordaifer l’Europa haja la Gronda Britannia tenor il primminister Asquith gia ussa gist tants territoris sco ch’els sajan abels da tegnair. [34] Tuttina stuev’ins defender ils interess visavi la Frantscha, la Russia ed ils auters Alliads, quai che pretendeva acquists britannics da possess tudestgs e tircs en l’Africa ed en l’Asia Anteriura.

Uffizialmain han ins adina considerà fatgs territorials sco secundars – probablamain per evitar implicaziuns peniblas. Suenter la fin dal zarissem russ han ins pudì manar ina guerra propagandisticamain excellenta sco cruschada da la democrazia cunter tirans e despots. Ma a la fin da l’onn 1916 vuleva la publicitad britannica la finala savair concretamain pertge che lur schuldads duajan cumbatter e murir, uschia ch’ins ha stuì formular urgentamain finamiras da guerra. [35] Ils 20 da mars ha Lloyd George numnà la liquidaziun da las regenzas militaras reacziunarias e la stabilisaziun da regenzas elegidas dal pievel sco las vairas finamiras da guerra. Vers la fin da l’onn è il cabinet sa cunvegnì da fixar emprimas finamiras da guerra provisoricas. Ins ha sustegnì las aspiraziuns franzosas per l’Alsazia e la Lorena, en pli pretensiuns talianas sco era la restabilisaziun da la Belgia, da la Serbia e da la Rumenia. Sper las pretensiuns d’independenza per la Pologna ed ils pievels da la monarchia dal Danubi hai pli tard era dà agens giavischs d’expansiun. Quai en furma da la pretensiun d’ina autodecisiun per las colonias tudestgas e las parts arabas che la Tirchia aveva gia occupà sut British rule . [36]

L’accord da Sykes-Picot dals 16 da matg 1916 reglava las zonas d’interess da la Gronda Britannia e da la Frantscha en il Proxim Orient. La Gronda Britannia dueva retschaiver la Mesopotamia dal Sid entant che la Palestina dueva vegnir internaziunalisada. Las colonias tudestgas en l’Africa e surmar na duevan en mintga cas betg vegnir returnadas. [37]

Suenter che la Russia è crudada davent da la coaliziun da guerra, è il concept britannic d’in equiliber da las pussanzas daventà pli simpel, ma il medem mument era pli cumplitgà. Il squitsch russ sin l’ost da la Germania era crudà davent ed in sistem da stadis novs stueva liar las forzas tudestgas en l’ost. Perquai che quests stadis na pudevan mai sviluppar la pussanza dal vegl Imperi russ, han ils Brits sbittà l’idea d’agiuntar l’Austria a la Germania. En il vest era la situaziun in’autra, perquai ch’ils vasts giavischs da la Frantscha en la cuntrada dal Rain parevan d’esser il cumenzament zuppà d’ina egemonia franzosa. Quai vuleva la Gronda Britannia evitar cun mitigiar las cundiziuns da pasch per la Germania.

Sper il territori da chasa avevan surtut ils dominions Africa dal Sid ed Australia atgnas finamiras da guerra che surpassavan quellas da la Gronda Britannia e ch’impedivan ses spazi da contractar per ina schliaziun suenter la guerra. L’uniun sidafricana aveva per exempel la finamira minimala da posseder l’Africa dal Sidvest tudestga e l’Africa da l’Ost portugaisa (Moçambique). La finamira maximala era dentant da predominar en tut il territori african al sid da l’equator, da Kapstadt fin al Kilimandscharo.

Italia [ modifitgar | modifitgar il code ]

Era l’Italia fascheva ina politica expansiva che prendeva surtut en mira territoris colonialisads da Talians ch’eran sut domini austriac-ungarais. Gia avant ch’entrar en la guerra avev’ins intimà l’Austria-Ungaria da surlaschar il Trentino a l’Italia, quai che la monarchia ha refusà.

Suenter che la Russia aveva acceptà il regl talian d’era gudagnar territori slav per etablir l’Adria sco mare nostro (nossa mar), è vegnì fatg il Contract secret da Londra dals 26 d’avrigl 1915. Curt suenter ha l’Italia declerà la guerra a l’Austria-Ungaria e fatg attatgas a l’Isonzo ed en las Dolomitas, sco quai che l’Italia aveva empermess en il contract cun la Tripla Entente.

La Tripla Entente aveva grond interess d’etablir ina terza front cunter las Pussanzas centralas per decider pli spert la guerra. Perquai han ins acceptà bunamain tut ils giavischs territorials da l’Italia en il Contract da Londra che circumscriva las finamiras da guerra da l’Italia a moda exacta. Il nov partenari d’allianza dueva tenor quel obtegnair (ed ha obtegnì):

Medemamain dueva l’Italia obtegnair ina regiun anc betg definida a la costa dal sid da l’Asia Minura, sche la Tirchia fiss vegnida spartida. [38] Ch’il Contract da Londra n’è betg vegnì realisà dal tuttafatg en ils Contracts da Paris, surtut en connex cun la Dalmatia, ha gì da far cun la resistenza da la Serbia ch’era alliada cun l’Entente.

Stadis Unids da l’America [ modifitgar | modifitgar il code ]

Las finamiras da guerra americanas han gì lur origin en il temp da la neutralitad. Suenter che l’America è entrada en la guerra ils 6 d’avrigl 1917 ha president Woodrow Wilson cuntinuà senz’interrupziun cun questa politica. [39] Durant l’emprim temp da guerra n’aveva el betg ideas exactas davart ina pasch gista, ma en mintga cas vegniva ina pasch per el en dumonda mo sche la Belgia vegniva restabilida e la Frantscha rumida. Abstrahà da quai temeva Wilson anc pli fitg ch’auters politichers da sa fixar en dumondas territorialas. [39]

Suenter esser entrà en la guerra era la finamira principala da Wilson d’eliminar il militarissem tudestg e da ‹democratisar› la Germania. [40] La strategia globala da Wilson era cumparegliabla a la politica britannica a l’entschatta da la guerra. Ils Alliads vuleva el sustegnair mo uschè ferm sco necessari. El planisava da realisar a la fin da la guerra ses agen plan senza resguardar las terras da l’Entente che vegnivan ad avair fatg bancrut fin lura. [41]